https://ror.org/0257dtg16Giriş
İngiltere’de 19. yüzyılın son çeyreğinde Ermeni Meselesi’ne yönelik artan ilgi, bilhassa Anadolu’daki Ermeniler özelinde hem siyasi hem de insani yardım faaliyetlerinin yoğunlaşmasına neden olmuştur[1] . Bu süreç, Osmanlı Devleti’nde meydana gelen siyasi ve toplumsal gelişmelerin, Avrupa kamuoyuna sistematik bir şekilde yansıtılması ile şekillenmiştir[2] . Özellikle Ermeni siyasi ve toplumsal teşkilatlarının artan faaliyetleri ve Avrupa’daki Ermenilerin girişimleri, Osmanlı Devleti aleyhinde güçlü bir kamuoyu oluşturulmasına neden olmuştur[3] . Musa Bey Olayı, Erzurum Ayaklanması, Kumkapı Nümayişi, Sason İsyanı, Bab-ı Âli Nümayişi ve Osmanlı Bankası Baskını gibi olaylar, İngiliz basınında geniş yankı bulmuş ve Osmanlı yönetimi üzerinde uluslararası baskının artmasına zemin hazırlamıştır[4] . Bu bağlamda, İngiltere’deki Ermeni yanlısı cemiyetler ve yardım kuruluşları, Osmanlı Ermenilerinin içinde bulunduğu durumu sürekli olarak gündemde tutmuş, yardım toplama ve siyasi lobi faaliyetleriyle kamuoyunun dikkatini bu meseleye çekmeyi başarmıştır[5] .
İngiltere’de faaliyet gösteren Ermeni destekçisi cemiyetler, genellikle iki temel eksende örgütlenmiştir: Politik lobi faaliyetleri yürüten gruplar[6] ve insani yardım çalışmaları yürüten cemiyetler[7] . Politik faaliyetler yürüten Ermenofil[8] gruplar, İngiliz Hükûmeti üzerinde baskı kurarak Osmanlı Ermenilerine yönelik daha aktif politikaların benimsenmesini amaçlamışlardır[9] . Öte yandan, insani yardım cemiyetleri, Osmanlı topraklarında ve göç ettikleri bölgelerde Ermenilere yönelik doğrudan yardım faaliyetleri yürütmüş, yetimhaneler ve sığınma evleri kurarak mültecilerin barınma ve eğitim ihtiyaçlarını karşılamaya çalışmışlardır[10]. İngiltere’de kurulan Ermeni destekçisi cemiyetler arasında 1888 yılında Garabet Hagopian tarafından kurulan Ermeni Vatanseverler Cemiyeti ve 1898 yılında teşkil edilen Londra Birleşik Ermeni Cemiyeti öne çıkmaktadır. 1890’lardan itibaren ise birçok tanınmış İngiliz siyasetçi, din adamı ve entelektüel, bu cemiyetlere destek vererek Ermeni meselesini gündemde tutmaya çalışmıştır[11].
Bu gelişmelerin neticesinde İngiltere’de çok sayıda yardım cemiyeti ve fon teşkil edilmiştir. Bu cemiyetlerin hedefi, Osmanlı Ermenilerinin ekonomik ve sosyal koşullarını iyileştirmeye yönelik yardım faaliyetlerinde bulunmak; yetimhaneler, mülteci evleri ve eğitim kurumları kurarak göç eden Ermenilere destek olmak şeklindeydi. Ermeni Yardım Fonu, Harris Evleri, Ermeni Mülteci Öğrenci Evi, İngiliz Kadınları İtidal Cemiyeti ve Ermenistan Dostları Cemiyeti gibi yapılar, bu sürecin en önemli aktörleri arasında yer almıştır. Bu cemiyetler, yalnızca insani yardım sağlamakla kalmamış, aynı zamanda İngiliz kamuoyunda Ermeniler lehine bir algı oluşturmayı ve Osmanlı yönetimi üzerindeki uluslararası baskıyı artırmayı hedeflemiştir. İngiliz basınının yoğun ilgisi ve cemiyetlerin yürüttüğü kampanyalar, Ermeni meselesinin uzun yıllar boyunca İngiltere’nin iç ve dış politikasında önemli bir tartışma konusu olmasına zemin hazırlamıştır.
Bu çalışma, 19. yüzyılın son çeyreğinde İngiltere’de kurulan Ermeni yardım cemiyetlerini ve fonlarını inceleyerek bu yapıların Osmanlı Ermenilerine yönelik yardımları nasıl organize ettiğini ve kamuoyu üzerindeki etkilerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır[12].
1. Londra Merkezli İngiliz Yardım Cemiyetleri
a. Ermeni Yardım Fonu ve Fon’un Osmanlı Devleti’ndeki Yapılanması
Londra, 19. yüzyılın sonlarında Ermenilere yönelik yardım faaliyetlerinin en yoğun yürütüldüğü merkez olarak dikkati çekmektedir. 1890 yılında teşkil edilen İngilizErmeni Cemiyeti, Anadolu’da meydana gelen olayların ardından binlerce Ermeni’nin yardıma muhtaç olduğu gerekçesiyle kampanyalar düzenlemiş ve önemli miktarda para toplamıştır. Ancak zamanla cemiyet içinde bir ayrışma yaşanmış[13] ve temelde yardımlaşma amacı taşıyan bu oluşumun[14] yardım ve bağış faaliyetlerini daha etkin yürütebilmesi için W. E. Gladstone’un onayıyla[15] Ermeni Yardım Fonu adıyla yeni bir fon oluşturulmuştur[16]. Ermenilerin acılarını dindirmeyi amaç edinen fonun başkanlığını Argyll Dükü üstlenirken[17], sekreterliğini Edward Atkin[18], icra komitesi başkanlığını[19] ve fonun başkan yardımcılığını Westminster Dükü yürütmüştür[20]. Mali işler C. E. Schwann’ın sorumluluğunda olmuştur[21]. Özel girişimle kurulan fon, zaman içinde ulusal bir nitelik kazanmış[22] ancak hükûmetin himayesinde resmî bir fon oluşturulmasına Lord Salisbury tarafından karşı çıkılmış[23], bunun yerine yarı resmî destek verilmiştir[24].
Fonun kuruluş sürecinde, hangi bölgelerin acil yardıma ihtiyacı olduğu, yardımların dağıtımı için gerekli izinlerin alınması ve sürecin yönetilmesi gibi konular tartışılmıştır[25]. İngiliz Dışişleri, Ermeni Yardım Fonu ve İngiltere’nin İstanbul’daki temsilcisi arasındaki görüşmeler sonucunda, İngiliz Büyükelçi Sir Philip Currie, fonun Türkiye’deki temsilcisi olarak görev yapmaya başlamıştır. Yardım operasyonlarının düzenlenmesi amacıyla İstanbul’da İngiliz Yardım Komitesi kurulmuş[26] ve komitenin başkanlığını Britanyalı tüccar Whittall üstlenmiştir[27]. Yardımlar, İngiliz konsolosları ve Amerikan misyonerleri aracılığıyla dağıtılmıştır[28]. Fon, yardımların kendi denetimleri altında dağıtılmasını[29] ve hiçbir şekilde israf edilmemesini istemiş[30] bu koşula uyulmadığı takdirde yardımların İngiltere’ye geri gönderileceğini bildirmiştir. Osmanlı yetkilileri, yardımların Türk Komisyonu aracılığıyla dağıtılmasının zorunlu olmadığını, komisyonda bir Türk üyenin bulunmasının yeterli olacağını belirtmiştir[31]. Ancak yerel düzeyde bazı dağıtım sorunları yaşanmış ve bu durum Büyükelçi Currie’nin Bâbıâli’ye birçok kez başvurmasına neden olmuştur[32]. Yapılan bu başvurular sonucunda yardım operasyonları başarıyla yürütülmüş[33], Osmanlı Devleti gerekli kolaylıkları sağlamıştır[34].
İngiliz konsoloslukları ve Amerikan misyonerlerinin gözetiminde Erzurum, Trabzon, Van, Bitlis, Harput, Sivas, Diyarbakır, Arapkir, Mardin, Merzifon, Kayseri, Halep, Ayntab ve Maraş’ta yardımların dağıtımından sorumlu komiteler oluşturulmuş[35], zamanla komitelerin sayısı artırılarak[36] alt komiteler teşkil edilmiştir[37]. Yardımlar, bölgenin ihtiyacına göre merkez ve kırsal ayrımı yapılmaksızın dağıtılmıştır[38].
Ermeni Yardım Fonu’nun vilayetlerdeki yapılanmasını göstermesi açısından Mamuretü’l-Aziz örneği önem arz etmektedir. Vilayette yerel komite, İngiliz Yardımcı Konsolosu Fontana[39] tarafından Protestan, Katolik ve Gregoryen üç Ermeni’den oluşturulmuştur. Komite, 64 köyü gezerek yetim, dul ve acil yardıma muhtaç kişilerin listesini çıkarmış, bu süreçte üyelerin giderleri fon tarafından karşılanmıştır. Yardıma muhtaç kişi sayısı, uzak kasabalardan gelen mülteciler nedeniyle 500’e ulaşmış ancak kaynak yetersizliği sebebiyle yardım edilecek kişi sayısı 300’e düşürülmüştür. Konsolos Fontana, Mezre’de yerel Ermeni liderlerin teşvikiyle bir kampanya başlatmak istemiş ancak bu girişim kabul görmemiştir. Bunun üzerine, Vali Rauf Bey ile temasa geçmiş ve kısa sürede 1.700 kuruş bağış toplanmıştır[40]. Ancak yardımlar yine de yeterli olmamış ve Konsolos Jones[41], Mamuretü’l-Aziz’de pek çok köyün temel ihtiyaçlarını karşılamaktan yoksun olduğunu bildirmiştir[42]. Erzurum, Bitlis ve Van’da da benzer bir tablo ortaya çıkmış[43], bu nedenle düzenli yardım çağrıları yapılmıştır[44]. Londra Belediye Başkanı ve diğer şehirlerin belediye başkanları da yardım kampanyalarına destek vererek toplamda 101.000£[45] üzerinde bağış toplamış, bunun 12.000£’i Bulgaristan’daki mültecilere ayrılmış, geri kalan kısmı ise İstanbul’daki merkezi yardım komitesinin kullanımına sunulmuştur[46].
Ermeni Yardım Fonu’nun faaliyetleri, Haçin bölgesi örneğinde detaylı bir şekilde incelendiğinde, fonun yalnızca yardım dağıtmakla kalmayıp halkın kendi topraklarında yeniden güçlenmesini sağlamak amacıyla projeler geliştirdiği görülmektedir[48]. Haçin ve çevresindeki köylerde hasta, yaşlı ve yoksullara temel ihtiyaçlar sağlanmış, ardından sanayi tesisleri kurularak istihdam imkânı yaratılmıştır[49]. Fon’un Haçin’deki sorumlusu J. C. Martin, Ermeni Yardım Komitesi tarafından sağlanan fonlarla dokumacılık sektöründe çalışmalar başlatmış[50], pamuklu kumaş üretimi, halı dokuma, un öğütme ve marangozluk gibi alanlarda faaliyet göstermiştir. Elde edilen kazançlar, yetimhanelerin desteklenmesi için kullanılmış[51], tarım aletleri, tohum ve büyükbaş hayvan gibi temel üretim araçları temin edilmiştir. Ayrıca köprü ve yollar inşa edilerek altyapı çalışmaları yürütülmüş, temiz su kaynakları şehre ulaştırılmıştır. Bu projeler Haçin’de başarılı olsa da yardım bölgesinin tamamına yayılmamıştır[52]. Fonun ve diğer yardım kuruluşlarının farklı bölgelerde yürüttüğü faaliyetler, yerel halkın yaklaşımına göre değişkenlik göstermiş; her bölgede aynı şekilde uygulanamamış ve yerel dinamiklere bağlı olarak farklı tepkilere neden olmuştur. Örneğin Çokmerzimen’de İngiliz konsolosu aracılığıyla yapılan yardım girişimleri, bazı Ermeni ileri gelenlerince şüpheyle karşılanmış, dilenciliğe teşvik edici bulunduğu gerekçesiyle reddedilmiştir[53].
b. Kadınlar Ermeni Yardım Fonu
Kadınlar Ermeni Yardım Fonu, Ermenilere yönelik insani yardımlarda öncü bir topluluk olarak 1895 yılı mart ayında Madeleine Cole tarafından kurulmuştur. Cole fonun mali işlerini üstlenirken sekreterlik görevini Mary Hickson yürütmüştür. Fon, kısa sürede teşkilatlanarak Anadolu’daki Hristiyanların maruz kaldığı iddia edilen zulüm üzerine ilk destek çağrısını yapmış ve bu çağrıya binlerce kadın, hem manevi hem de maddi destek vererek yanıt vermiştir[54]. Toplanan yardımlar Diyarbakır, Zeytun, Varna, Urmiye[55] ve kırsal bölgelere ulaştırılmıştır[56]. Ancak fonun asıl hedef bölgesi Van vilayeti olmuş[57] ve burada sanayi bürosu kurulması için çalışmalara başlanmıştır[58]. 1895 yılı temmuz ayında Amerikalı misyonerler tarafından açılan bu büro[59], Dr. Grace Kimball[60] yönetiminde faaliyet göstermiştir[61]. Kimball aynı zamanda fonun Van’daki sorumluluğunu da üstlenmiş[62], bölgedeki kadınlara iplik eğirme ve kumaş üretimi gibi alanlarda istihdam sağlamıştır. Bu kapsamda, yün ve pamuk satın alınarak Vanlı kadınlara dağıtılmış[63] ve 156 kadın çalıştırılmıştır[64]. Benzer uygulamalar Bitlis vilayetinde de hayata geçirilmiş[65], marangozluk ve demircilik gibi mesleklerde çalışmalar yürütülmüştür[66].
1895 sonbaharında yaşanan olaylar nedeniyle binlerce mülteci Van’a göç etmek zorunda kalmıştır[67]. Sanayi bürosunun ücretsiz dağıtım departmanı, mültecilerin temel ihtiyaçlarını karşılamak üzere 3.915 yün ve pamuklu kumaş, 5.578 kıyafet, 767 çift çorap ve 99 parça yatak, döşek ve örtü dağıtmıştır. Dağıtılan ürünlerin büyük bir kısmının bizzat büro tarafından üretilmiş olması maliyetleri önemli ölçüde azaltmıştır[68]. Ancak 1896 yazında Van vilayetinde meydana gelen olaylar nedeniyle yardım faaliyetleri sekteye uğramış ve kadın misyonerler bölgeden geri çağrılmıştır. Bu süreçte, Amerikalı misyoner Dr. Raynolds, fonun Van’daki yardım çalışmalarını yeniden organize etmiş ve küçük çapta faaliyetlerine devam etmiştir. Dul Ermeni kadınlara iş imkânı sunan Raynolds, Yardımcı Konsolos Hallward[69] ve Binbaşı Williams’ın[70] desteğiyle bir yetimhane kurarak[71] çocuklara meslek edinme, tarım ve ev işleri alanında pratik eğitimler vermiştir.
1897-1898 yıllarında, şiddetli kış koşulları ve kötü hasat nedeniyle[72] tarımsal ve hayvansal üretim zora girmiş, bu nedenle fon diğer kuruluşlarla iş birliği yaparak gıda, tohum, tarım aletleri ve ahşap gibi temel ihtiyaçları bölge halkına sağlamıştır[73]. Ancak yardımların kesilme riski, projelerin sürdürülebilirliği açısından endişe yaratmıştır[74]. Kimball, Van’da topladığı bağışların yanı sıra[75] fon yöneticilerine gönderdiği raporlarda yardımların devam etmesi gerektiğini vurgulamış[76] ve bu raporlar kamuoyuna sunularak bağış çağrıları güçlendirilmiştir[77]. Misyonerlerin yazdığı mektuplar gazetelerde yayımlanmış[78] ve Ermeni halkının yaşadığı sorunlara dikkat çekmek amacıyla olaylar hırsızlık, eşkıyalık ve kötü yönetim bağlamında sunulmuştur[79]. Bu çabalarla kamuoyunun ilgisi artırılmış ve daha fazla destek sağlanmıştır.
Yardım kampanyaları kapsamında çeşitli fotoğraflar ve illüstrasyonlar gazetelerde yer almıştır. Bunlardan birinde Erzurum’daki yetim çocuklara yer verilmiştir. Fotoğraflar aracılığıyla, Osmanlı Devleti’nin politikaları sonucunda binlerce Ermeni çocuğun yetim kaldığı vurgulanmış ve yetimhanelerin desteklenmesinin elzem olduğu belirtilmiştir[80].
Toplanan bağışlar doğrultusunda fonun faaliyetleri, halkın ihtiyacına göre şekillenmiş ve başlangıçta ekmek dağıtımı öncelik kazanmıştır[81]. Temel ihtiyaçların karşılanmasının ardından yardımlar[82] sanayi projelerine yönlendirilmiştir[83]. 1896 yılı nisan ayına kadar yaklaşık 22.000 kişiye yardım ulaştırılmış[84], 1902 yılı itibarıyla ise toplamda 20.000£ değerinde destek sağlanmıştır[85]. 1911 yılına gelindiğinde, Dr. Raynolds ve çalışma arkadaşlarının faaliyetleri üzerine hazırlanan raporlar kamuoyuna sunulmuş ve bağış toplama süreci devam etmiştir[86].
c. Bilgi (Ermenistan) Bürosu
Bilgi (Ermenistan) Bürosu, Ermeni meselesine dair farkındalık yaratmak, görev bilinci oluşturmak ve İngiliz kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla Aralık 1895’te kurulmuştur. Sekreterliğini C. E. Hecht’in üstlendiği büro, Ermeni meselesiyle ilgili birçok broşür ve genelge yayımlamış, önemli eserlerin basımını organize etmiştir. Büro tarafından yayımlanan başlıca eserler arasında Rahip Canon Scott-Holland’ın hazırladığı ve birçok episkopos, din adamı ve bakanın imzasını taşıyan “Dua Çağrısı” adlı broşür bulunmaktadır. 25.000 adet basılan bu broşür, Fransızca, Almanca, İtalyanca, Rusça ve Arapçaya çevrilerek geniş bir kitleye ulaştırılmıştır[87]. Şubat 1896’da Bay Stead tarafından hazırlanan “Ermenistan” adlı broşür, Osmanlı Devleti’ne olumlu bakan kesimlere hitap etmek amacıyla[88] 50.000 nüsha olarak yayımlanmıştır[89].
Büro ayrıca aralarında Canon Scott Holland ve Dr. Paton’un da bulunduğu bazı din adamlarının imzasını taşıyan “Açlık Çeken Ermeniler İçin Çağrı” adlı bir mektup hazırlayarak Londra’daki dinî ve hayırsever kuruluşların başkanlarına göndermiştir[90]. Ermenilerin yaşadığı açlık ve sıkıntılar vurgulanarak yardımların Ermeni Yardım Komiteleri ve İstanbul’daki İngiliz Büyükelçiliği gözetiminde ulaştırılacağı belirtilmiştir[91]. Bunun yanı sıra “Ölmekte Olan Ermenistan ve Hristiyan Avrupa: İktidardakilere Çağrı” adlı broşür[92] W. E. Gladstone’a gönderilmiş, Gladstone eserdeki iddiaların konsolos raporlarıyla doğrulanması gerektiğini vurgulamıştır[93].
Büro, “Türk Zulmü” (1896)[94], “Ermenistan” (1897), “19 Mayıs 1897’de Londra’da St. Martin Belediye Salonu’nda Yapılan Konferansın Raporu” gibi birçok eser yayımlamıştır[95]. “Sultan ve Ermeniler” ve İstanbul’daki Times muhabirinden alınan mektubun yeniden basımını içeren “Türkiye’deki Ermeniler” isimli çalışmalar neşretmiştir[96]. Broşürlerin yanı sıra genelgeler de yayımlanmış, özellikle Percy Bunting’in kaleme aldığı genelgede Avrupalı diplomatların Türklerin işkencelerine sessiz kaldığı öne sürülmüştür[97]. Büro, yayın faaliyetlerinin yanında halka açık toplantılar düzenlemiş[98] ve Ermeniler için bağış çağrıları yaparak[99] uluslararası farkındalık yaratmayı amaçlamıştır.
d. Uluslararası Ermenistan Dostları Cemiyeti
Uluslararası Ermenistan Dostları Cemiyeti, 1896 yılı aralık ayında[100] Westminster Dükü ve Komitesi’nin izniyle, iletişim, iş birliği ve bilgi alışverişini sağlamak amacıyla kurulmuş, bir nevi bilgi bürosu işlevi görmüştür. Cemiyetin başkanlığını Rochester Piskoposu, sekreterliğini C. E. Hecht[101], onursal sekreterliğini Lady Henry Somerset[102], hazinedarlığını ise Percy Bunting üstlenmiştir[103].
Cemiyet, Bilgi Bürosu tarafından yayımlanan serinin devamı niteliğinde birçok broşür yayımlamış, Ermeni meselesine dair güncellenmiş bilgiler sunmuştur. Başkonsolos Fitz-Maurice tarafından hazırlanan “Yükümlülüklerimiz: Urfa’nın Hikâyesi”, rakamları güncellenen “Curzon’un Avam Kamarası’ndaki Konuşması”, “Harput Bölgesindeki Yardım Faaliyetlerine Dair Bir Rapor” ve “Rendel Harris’in Eğin’deki Katliamlarla İlgili Raporu” gibi broşürler de Cemiyet tarafından yayımlanmıştır[104]. Ayrıca “Din Adamlarına Yönelik Özel Bir Çağrı” başlıklı bir metinle, din adamlarının Ermeni meselesine dikkat çekmesi amaçlanmıştır[105].
Cemiyet, sadece yayın faaliyetleri ile sınırlı kalmayıp Ermeni Meselesi’ne ilişkin geniş çaplı bilgi paylaşımı yapmıştır. Hristiyan Ermenilerin tarihi ve mevcut durumu hakkında bilgi toplayarak kamuoyunu bilgilendirmiştir. Kitap ve haritaların basımını ve satışını organize ederek Ermeni meselesiyle ilgili tüm kitapları kısa sürede temin edebileceklerini duyurmuştur. Ayrıca İngiltere’nin farklı bölgelerinde hizmet sunabilecek konuşmacıların listesini tutmuş, konuşmacılara etkili sunumlar yapabilmeleri için projeksiyon makineleri tedarik etmiştir[106].
Cemiyet ayrıca 19 Mayıs 1897’de St. Martin’s Hall’da Almanya, Fransa, İsviçre ve Birleşik Krallık’ın farklı bölgelerinden temsilcilerin katıldığı uluslararası bir konferans düzenlemiştir[108]. Konferansta, Birleşik Krallık’tan H. Munro Ferguson (Londra), A. C. Marshall (Glasgow), J. Marshall (Edinburgh), Profesör Arnold (Bangor) ve Anderson (Dublin) yardım çalışmaları hakkında bilgi sunmuşlardır. Almanya’dan Dr. Lepsius (Berlin), Cenevre’den M. Leopold Favre ve Brüksel’den Pastor Kennedy Anet kendi bölgelerindeki yardım çalışmalarını anlatmışlardır. Ayrıca, toplantıda F.D. Greene’in makalesi, Profesör Patrick Geddes’in “Kıbrıs ve Şarka Yardım Etme Gücü” ve Rendel Harris’in “Gelecek Gereksinimleri” adlı çalışmaları okunmuştur[109].
Toplantıya gönderdiği bir mektupla katılan Gladstone, İngilizlerin Ermenilere yardım konusunda ihmalkâr davranmaması gerektiğini vurgulamış ve yaptığı bağışla örnek teşkil etmiştir[110]. Cemiyet, yayın ve toplantı faaliyetlerinin yanı sıra giysi yardımında bulunmuş, yardım bölgesindeki sanayinin gelişimine katkı sağlamıştır. Bu kapsamda, bölgedeki sanayi faaliyetlerini teşvik etmek amacıyla işgücü oluşturulmuş, atölyelerin kurulmasına destek verilmiş ve üretim alanlarına yatırım yapılmıştır. Yardımların sadece gıda ve giysi teminiyle sınırlı kalmaması gerektiği vurgulanarak bölgenin ekonomik kalkınmasına katkı sunulmuştur. Cemiyet, tüm bu çalışmalarıyla Ermeni meselesiyle ilgili uluslararası farkındalık oluşturmayı ve İngiliz kamuoyunu harekete geçirmeyi hedeflemiştir.
e. Ermeni Dostları Yardım Fonu ve Ermeni Mülteciler Fonu (Kıbrıs)
Ermeni Dostları Cemiyeti’nin bir parçası olan Ermeni Dostları Yardım Fonu, Bay ve Bayan Rendel Harris’in Anadolu’daki yardım faaliyetlerini desteklemek amacıyla 1896 yılı haziran ayında kurulmuştur. Fonun sekreterliğini ve hazinedarlığını Edmund Wright Brooks üstlenmiştir. Fon, 1898 yılı itibarıyla 17.400£’i aşkın yardım toplamıştır. Toplanan yardımlar üç ayrı şekilde bölgeye ulaştırılmıştır: Harrisler aracılığıyla doğrudan dağıtım, Bulgaristan ve diğer yerlerdeki mültecilere battaniye ve giysi gönderimi ve Van çevresinde tarımın canlandırılması amacıyla sığır ve tarım aletlerinin temin edilmesi. Bu bağlamda M. J. Adams ve M. A. Marriage Alien, Bulgaristan’da birkaç ay kalarak hizmet vermiştir[111].
Fonun desteklediği Harrisler, Dostlar Cemiyeti’nin rehberleri olarak yetimlere barınma sağlamış, dul kadınlara istihdam yaratmış ve okulları yeniden inşa etme görevi üstlenmişlerdir[112]. Yardım çalışmaları uzun yıllar sürdürülmüştür[113].
Bunun yanı sıra Ermeni Mülteciler Fonu 1896 yazında[114], Ermenilere göç yoluyla yardım sağlamak amacıyla[115] Percy William Bunting, Sheldon Amos ve diğer bazı hayırseverler tarafından teşkil edilmiştir[116]. Fon özellikle dul Ermeni kadınlarına Kıbrıs’ta bir sığınak ve geçim kaynağı sunmayı amaçlamıştır[117]. Kiliselerde özel yardım çağrıları yapılmış[118], Cwmbran Kömür İşletmesi[119] ve diğer çeşitli kuruluşlar mülteciler için bağış kampanyaları düzenlemiştir. Yapılan yardım çağrıları neticesinde binlerce sterlin toplanmış[120] ve Percy Bunting aracılığıyla fon yönetimine aktarılmıştır[121].
Bu yardımlarla Sheldon Amos, Dr. Charlotte Hall ve Reece, 1896 yılı eylül ayında[122], Kıbrıs[123] Limasol’da bir yurt açmıştır[124]. İlk mülteci grubu İstanbul’dan gelirken 1897 baharında Antep ve Bitlis’ten yaklaşık 200 mülteci daha adaya geçmiştir. Şubat 1897’de Amerika’dan Kıbrıs’a gelen Fluhart, mültecilere geçimlerini sağlayabilmeleri için çocuk bakımından tarıma ve el işçiliğine kadar farklı alanlarda mesleki eğitimler vermeye başlamıştır[125].
Fon, yurdun açılmasının ardından Kıbrıs’ta ipekçiliğin yeniden canlandırılması için çalışmalara başlamış ve Prof. Patrick Geddes tarafından kurulan ipek okulu, köylülere verimli yumurta seçimi, hastalık teşhisi ve mücadelesi gibi konularda eğitim verebilecek eğitmenlerin yetiştirilmesine öncülük etmiştir. Mültecilerin bir kısmı Amerika ve Mısır’a göç ederken bir kısmı memleketlerine dönmüş ancak büyük bir kesim Kıbrıs’ta kalmaya devam etmiştir[126].
Bu iki fon hem Ermeni mültecilerin korunmasına hem de bölgedeki ekonomik ve sosyal yapının güçlendirilmesine katkıda bulunarak Ermeni meselesine uluslararası düzeyde dikkat çekmeyi amaçlamıştır.
f. Kıbrıs Yardım Fonu ve Şarki Koloni Cemiyeti
Ermeni göçmenlere yönelik yardım faaliyetlerinin önemli bir ayağını oluşturan Kıbrıs Yardım Fonu ve Şarki Koloni Cemiyeti, İngiliz hayırseverler ve çeşitli kuruluşlar tarafından desteklenmiştir. Kıbrıs Yardım Fonu kapsamında, Ermenilere yönelik yardımlar, Keswick’te toplanan komiteden Rahip Canon Rawnsley aracılığıyla sağlanan 500£ ile gerçekleştirilmiştir. Bu meblağ ile Surp Magor Ermeni Manastırı’ndan sekiz yıllığına herhangi bir bedel ödenmeden kiralanan 100 akre[127] toprak ıslah edilmiş, yapılan iyileştirmelerin ardından mülkiyet manastıra bırakılmıştır. Başlangıçta malzeme ve vasıflı işgücü eksikliği nedeniyle zorluklar yaşansa da kısa sürede üç-dört aile metayer sistemi kapsamında bölgeye yerleştirilmiştir[128].
Bu çabaların devamı niteliğinde, Kıbrıs’taki mülklerin geliştirilmesi ve göçmenlerin yaşam koşullarının iyileştirilmesi amacıyla[130] Dundee Üniversitesi’nden Profesör Patrick Geddes’in girişimiyle Şarki Koloni Cemiyeti kurulmuştur[131]. Cemiyetin temel amacı, tarımsal bilgiye sahip Ermeni göçmenlere Kıbrıs’ta istihdam sağlamak olmuştur. Osmanlı yönetiminde harap hâle geldiği öne sürülen adanın, antik dönem refahına kavuşturulabileceği ve bu girişimin hem insani hem de ekonomik olarak kârlı olduğu belirtilmiştir. Bu görüş İngiliz Hükûmeti tarafından da benimsenmiş ve sulama ihtiyacı için büyük yatırımlar yapılmıştır. Yapılan çalışmalarda birçok Ermeni göçmen istihdam edilmiş ve Cemiyet 1898 yılı itibariyle yaklaşık 10.000£ yardım sağlamıştır[132].
Cemiyetin kontrolünde, adanın doğusunda iki, batı kısmında biri satın alınan ve diğeri kiralanan büyük işletmeler faaliyet göstermiştir[133]. Kurucu Profesör Geddes, Şark ve Ermeni Meselesi üzerine yaptığı araştırmaların yanında, adada genel botanik ve coğrafi araştırmalar gerçekleştirmiş, meyve ve ipek böceği yetiştiriciliği için arazi incelemeleri yapmıştır. Ermenilerin durumunu iyileştirmeye yönelik modern tarım teknikleri uygulamış ve marangozluk, terzilik, bahçıvanlık gibi meslek dallarına destek verilmiştir. Ayrıca Ermeni Manastırı’nın arazileri ıslah edilerek mülteciler için bir köy kurulmuştur[134].
Kıbrıs’ın potansiyelini vurgulayan Geddes, İngiltere’ye döndükten sonra verdiği derslerde adanın stratejik önemine değinmiş[135], çalışmalarına İngiltere’de de devam etmiş ve ipek sarma fabrikasının kurulmasına yardımcı olmuştur. Bu fabrikanın sermayesi, Ermeni Mülteciler Fonu tarafından sağlanmıştır[136].
22 Mart 1897’de açılan ipekçilik okulu da cemiyetin kurucusu Geddes ve J. R. van Millingen’in çabalarıyla hayata geçirilmiştir[139]. Okulda çoğunluğu Ermeni olmak üzere yaklaşık 70 öğrenci eğitim almıştır[140]. Tarımsal gelişmelerin yanı sıra, Ermeni göçmenlerin meslek edinmeleri için önemli adımlar atılmıştır.
Kıbrıs Yardım Fonu ve Şarki Koloni Cemiyeti’nin faaliyetleri, sadece geçici yardım sağlamakla kalmayıp bölgedeki Ermeni göçmenlerin ekonomik ve sosyal entegrasyonuna yönelik uzun vadeli çözümler üretmeyi hedeflemiştir.
g. Ermeni Sığınma Evleri ve Ermeni Kurtarma Fonu
Ermeni Sığınma Evleri ve Ermeni Kurtarma Fonu, göç etmek zorunda kalan Ermenilere barınma ve istihdam sağlama amacıyla kurulmuş iki teşkilat olarak dikkat çekmektedir.
Ermeni Sığınma Evleri, Londra’ya göç eden evsiz Ermenilere yardım etmek amacıyla[141] Ermeni öğretmen G. H. Krikorian[142] tarafından 1896 yılının ilkbaharında kurulmuştur. Bu amaç doğrultusunda, 1896 yılı eylül ayında Hampstead, Kingdon Road’da bir ev kiralanmış ve mültecilere barınma imkânı sağlanmıştır. Mültecilere yardım için oluşturulan komitenin başkanlığını F. B. Meyer, saymanlığını G. A. Wilson ve sekreterliğini A. Daniel üstlenmiştir. Mülteciler, ilk olarak Furnival Caddesi’ndeki büroda karşılanmış, ardından Hampstead’e gönderilmiştir[143]. İş arayan gençler, eğitim görmek isteyen kız çocukları ve iş arayan dul kadınlar için destek mekanizmaları oluşturulmuştur[144].
Yaklaşık 50 mülteci, Birmingham’da açılan bir depoda istihdam edilmiştir. 18 ay boyunca Türkiye’nin altmış farklı şehir ve köyünden Londra’ya göç eden 370 mülteciye destek sağlanmıştır. Bu mültecilerden 125’i kalıcı olarak iş bulmuş ya da kendi evlerine yerleşmiştir. Yaklaşık 70-80 kişi ise başka ülkelere göç etmiştir[145].
Ermeni Sığınma Evleri, dönemin bazı önde gelen din adamları tarafından da desteklenmiştir. Rahip H. R. Haweis, vaazlarında bu evleri gündeme getirerek cemaati bağış yapmaya teşvik etmiş, kilisede bulunan bağış kutularını Sığınma Evlerinin kullanımına sunmuştur[146]. Rahip G. H. Krikorian da kiliselerde Ermenilerin uğradığı sözde zulme dair konuşmalar yaparak bağış toplamıştır[147]. Morden-road Congregational Kilisesi’nde düzenlenen özel bir Ermeni ayininde mülteciler için yapılan çalışmalar detaylı raporlarla kamuoyuna sunulmuştur[148]. Ayrıca, evler yararına konserler düzenlenmiş[149], Ermenilere dair nadir eşyaların sergilendiği koleksiyonlar oluşturulmuş ve ressam Felix Moscheles tarafından yapılan iki resim sergilenmiştir[150]. Maddi destek sağlamak amacıyla Türk lokumu satılmıştır[151]. 6 Aralık 1897’ye kadar yaklaşık 1.500£ yardım toplanmış ve ev, Eylül 1897’de kapanmış olmasına rağmen komite faaliyetlerini sürdürerek[152] gazetelere ilanlar vererek evsiz Ermenilere barınak sağlamaya çalışmıştır[153].
Ermeni Kurtarma Fonu ise 1896 yılı yazında, Amerikalı William Willard Howard’ın önerisiyle kurulmuş ve sözde zulüm gören bazı Ermenilerin Türkiye’nin doğu sınırı üzerinden İran ve Rusya’ya göçünü teşvik etmeyi amaçlamıştır[154]. Fonun mali sorumluluğunu Ermeni cemiyetlerinde aktif rol oynayan Edmund Wright Brooks üstlenirken[155] sekreterliğini Mary Hickson yürütmüştür. Kuruluş aşamasında Howard, New York Ermeni Yardım Komitesi’nden özel referanslarla Londra’ya gelerek projesini savunmuş ve planı, Ermeni sempatizanlarının katıldığı bir toplantıda tartışılmıştır. Ardından komite kurulmuş ve Manchester’dan F. W. Crossley’in yaptığı 1.000£’lik bağış, fonun başarı umudunu artırmıştır[156].
Mary Hickson, fonun tanıtımını gazeteler aracılığıyla yaparak Ermenilerin tamamen yok olmaktan kurtulmaları için tek umutlarının göç etmek olduğunu vurgulamıştır. Bu fikir, Van’da görev yapan Bayan Kimball’ın, “Burada hepimiz, göç etmenin onlar için tek umut olduğuna giderek daha fazla inanıyoruz. Keşke hükûmetiniz bunu desteklese! Toplanan para onların göç etmesine yardımcı olabilseydi, onlara gerçekten kalıcı bir iyilik yapmış olurdunuz” şeklindeki görüşüyle desteklenmiştir. Bu bakış açısı bazı Amerikan misyonerleri tarafından da benimsenmiş ve Hickson, New York’ta güçlü bir komite kurulduğunu belirterek Ermenilerin özgürlüğünü sağlamak ve yeni bir başlangıç yapmalarına yardımcı olmak için projeye destek verilmesi gerektiğini savunmuştur. Howard’ın kaleme aldığı[157] Ermenistan’daki Dehşet: Bir Görgü Tanığının Hikâyesi adlı eser[158], konuyla ilgilenen kişilere gönderilerek Ermeni meselesine ilişkin farkındalık oluşturulmaya çalışılmıştır. Fona sağlanan maddi desteğin devam etmesinin önemine dikkat çeken Hickson[159], özellikle kadınlara yönelik bağış çağrıları yaparak her bağışın hayat kurtaracağını vurgulamıştır[160].
Howard, çalışmalara başlamak üzere Eylül 1896’da İran’a gitmek üzere yola çıkmış ve onun aracılığı ile Amerikan misyonerlerinin desteğiyle yaklaşık 12.000 Nasturi ve Ermeni, 1896 yılı sonbaharında ve kışın ilk dönemlerinde doğrudan veya dolaylı olarak göç etmiştir[161]. Göç edenlerin çoğunluğunu Nasturi nüfus oluştururken yaklaşık 800 Ermeni de bu süreçten faydalanmıştır. Göç için özellikle Urumiye bölgesi tercih edilmiş ve fonun sağladığı yardımlardan toplamda 8.000’den fazla kişi faydalanmıştır[162]. 1898 yılının ilk yarısında fon tarafından 4.000£’i aşkın bağış toplanmış, bağış çağrıları devam etmiştir[163].
Bu iki fon, Ermeni mültecilerin kısa vadeli ihtiyaçlarını karşılamakla birlikte onların ekonomik ve sosyal olarak yeni bir hayat kurmalarına da destek olmayı amaçlamıştır. Londra’daki Ermeni Sığınma Evleri, mültecilerin Avrupa’da barınma ve istihdam edilmesine katkıda bulunurken Ermeni Kurtarma Fonu, İran ve Rusya gibi bölgelere göç eden Ermenilere yeni bir başlangıç yapma imkânı sağlamıştır.
h. İngiliz Kadınları İtidal Cemiyeti
İngiliz Kadınları İtidal Cemiyeti, 1876 yılında alkol tüketimini kısıtlamak ve bununla bağlantılı olarak ortaya çıkan sosyal sorunlarla mücadele etmek amacıyla kurulmuştur[164]. Cemiyet, özellikle kadınları kamu alanına dâhil ederek alkolün topluma, ailelere ve iş dünyasına olan olumsuz etkilerine dikkat çekmeyi hedeflemiş, kadınların toplumda daha etkin roller üstlenmesini sağlamak amacıyla çeşitli kampanyalar ve etkinlikler düzenlemiştir[165]. Bu süreçte geniş kadın kitlelerini tek bir çatı altında toplayarak önemli bir sosyal hareket oluşturmuştur[166].
Cemiyet, yalnızca alkol karşıtı bir hareket olarak kalmamış, Ermeniler için yardım toplama ve kamuoyu oluşturma konusunda da önemli bir platform hâline gelmiştir[167]. Konsey toplantılarında, sözde Ermeni katliamlarını ve Osmanlı yönetimini kınayan kararlar almış[168], Ermeni meselesini gündemde tutmaya çalışmış[169] ve İngiliz Hükûmeti’ni, diğer güçlerle birlikte hareket etmeye çağırarak diplomatik baskı oluşturmayı amaçlamıştır[170].
Cemiyetin farklı şubeleri de Ermeniler için yardım çağrıları yapmış[171] ve yardım faaliyetlerini etkili bir şekilde organize etmişlerdir[172]. Cemiyet başkanı Lady Henry Somerset, Ermeni mültecilerin ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla Marsilya’da bazı yardım projeleri yürütmüştür[173]. Yapılan çalışmaların sonucunda[174] Bulgaristan’daki mültecilere 80 büyük balya giysi gönderilmiştir[175].
Varna’dan yaklaşık üç mil uzaklıkta, ihtiyaç duyulduğunda karantina hastanesi olarak kullanılan bir bina yetkililer tarafından mültecilere tahsis edilmiştir ve birçok Ermeni aile buraya yerleştirilmiştir. İngiliz hayırseverler John Bellows ve eşi, bölgede bizzat yardım faaliyetlerinde bulunmuş ve Londra’ya dönüşlerinde Rusçuk ve Varna’daki mülteci topluluklarına yönelik gerçekleştirilen yardım çalışmaları hakkında kapsamlı raporlar sunmuşlardır[177].
İngiliz Kadınları İtidal Cemiyeti, yalnızca insani yardım sağlamakla kalmamış, Ermeni meselesini uluslararası kamuoyuna duyurma ve politik baskı oluşturma misyonuyla da hareket etmiştir. Cemiyetin faaliyetleri, Ermeni mültecilerin yaşam koşullarının iyileştirilmesine katkıda bulunurken İngiltere’de Ermeni sorununa yönelik farkındalığın artmasını sağlamıştır.
ı. Ermenistan Dostları
Ermenistan Dostları Cemiyeti, 1897 yılında[178] birçok Ermeni yardım cemiyetinin faaliyetlerini azaltması[179] ve Ermenilere yönelik yardımların merkezi bir yapı altında[180] daha sistemli bir şekilde yürütülmesi gerekliliği sonucunda[181] Lady Cavendish tarafından kurulmuştur[182]. Cemiyetin başkanlığını E. Wright Brooks, saymanlığını H. Munro Ferguson, gönüllüler sekreterliğini A. J. Crosfield, yetimlerden sorumlu sekreter ve ofis sekreterliğini ise E. Cantlow üstlenmiştir. Cemiyet kuruluşundan itibaren iki temel prensibe dayalı olarak faaliyet göstermiştir. Birinci prensip, “Kurtuluş olmadan yardım işe yaramaz” anlayışına dayanmakta, Ermeniler kalıcı güvenlik ortamına kavuşmadıkça yapılan yardımların uzun vadede gerçek fayda sağlamayacağını savunmaktadır. Bu kapsamda, Ermeni meselesinin kamuoyuna duyurulması ve Birleşik Krallık’ın farklı bölgelerinde yerel şubeler kurularak farkındalık artırılması hedeflenmiştir. İkinci prensip ise yardımların yalnızca zorunlu insani destekle sınırlı kalmaması, sosyal dokunun onarılması ve bireylerin kendi kendilerine yetebilmesini sağlamaya yönelik çalışmalar yürütülmesini esas almıştır[183].
Cemiyetin yardım faaliyetleri üç ana başlık altında yürütülmüştür: (a) yetim çocuklara yönelik bakım ve destek, (b) yoksul kadınların ürettiği el işlerinin satışı, (c) gönüllüler aracılığıyla Amerikan misyonerlerine yardım gönderilmesi. Yetim çocuklara yönelik yardımlar üç farklı şekilde organize edilmiştir. Mümkünse çocukların kendi evlerinde beslenmeleri, yoksul Hristiyan dul kadınların yanında barındırılmaları yahut görevlilerin kontrolü altında yetimhanelere yerleştirilmeleri esas alınmıştır. Yetim çocuklar Diyarbakır, Kiğı, Palu, Çemişgezek, Van ve havalisi, Erzurum ve Harput çevresindeki köylerden getirilmiş, yardımlar ise daha çok ihtiyaç duyulan bölgelere yönlendirilmiştir. Varna ve İstanbul’a da destek sağlanmış ancak öncelik Osmanlı Devleti’nin doğu vilayetlerindeki sıkıntıları hafifletmek olmuştur[184].
Cemiyet, Ermeni yetimlerinin desteklenmesi için[187] halk toplantıları ve bağış kampanyaları düzenlemiştir[188]. 1902 yılı itibarıyla Çüngüş’te 13, Kiğı’da 50, Harput ve Diyarbakır’da 78, Maraş’ta 171, Urfa’da 23 ve Erzurum’da 85 yetimin bakımını üstlenmiştir[189]. Ayrıca Colwyn Bay, Sunderland, Dundee, Londra Kent House, Liverpool Grove House ve Regent’s Park gibi birçok farklı yerde kermesler düzenleyerek Ermenilerin el işlerini sergileyip satmış[190] ve 6 yıl içinde bu satışlardan 16.000£ gelir elde etmiştir[191].
Cemiyetin yardım faaliyetlerinin üçüncü ayağı olan gönüllülük çalışmaları için A. J. Crosfield, Marriage Allen, Fraser, Richardson, Pearsall Smith ve Taylor’dan oluşan bir alt komite kurulmuştur. Bölgeye yardım ulaştırmak amacıyla, ikisi eğitimli hastane hemşiresi ve üçü yetimhane yöneticisi olmak üzere beş gönüllü sahaya gönderilmiştir. Bu gönüllüler, Amerikan misyonerlerinin rehberliğinde organize edilmiş ve bölgedeki yardım çalışmalarına doğrudan katılmıştır. Bu bölüm için yapılan harcamalar özel bağışlarla finanse edilmiştir. 18 aylık süre içerisinde, bağışlar ve ürün satışlarından 11.000£’i aşkın gelir elde edilmiştir. Cemiyet, diğer bazı yapıların aksine nispeten daha kolay göç edebilecek genç erkekleri bölgeden uzaklaştırmanın, geride kalan kadınlar ve çocuklar için daha büyük sıkıntılar doğuracağı düşüncesiyle, göç yoluyla yardım prensibini desteklememiştir. Bunun yerine, Ermeni nüfusun kendi topraklarında hayatlarını sürdürebilmeleri için destek mekanizmaları oluşturulmasına öncelik vermiştir. Ermenistan Dostları Cemiyeti’nin farklı bölgelerde faaliyet gösteren 140 muhabiri bulunmaktaydı. Bu muhabirler, 1 ila 50 yetimi destekleyen şubelerin sekreterleri olarak görev yapmıştır. Cemiyetin en aktif şubeleri arasında Bangor, Basingstoke, Belfast, Bowdon, Cardiff, Cork, Dublin, Edinburgh, Falmouth, Greenock, Liverpool, Paisley, Penarth, Perth ve Waterford yer almıştır[193].
İngiltere’de Ermeni yanlısı faaliyetlerin en yoğun şekilde yürütüldüğü merkezlerden biri olan Londra’da kurulan cemiyetler, düzenledikleri yardım kampanyaları dışında siyasi ve diplomatik girişimlerde bulunarak Ermeni Meselesi’ni uluslararası kamuoyunun gündemine taşımışlardı. Londra merkezli bu girişimlerin ardından Cambridge ve Maidstone’daki faaliyetler de aynı hedef doğrultusunda geniş katılım sağlamıştır.
2. Cambridge ve Maidstone Merkezli İngiliz Cemiyetleri
Cambridge merkezli Harris Evleri ve Maidstone merkezli Ermeni Mülteci Öğrenci Evi, Ermeni yetimlere ve mültecilere yönelik barınma, eğitim ve sosyal destek sağlamaya odaklanan etkili iki yardım kuruluşu olarak dikkat çekmektedir.
Harris Evleri Fonu, Ermeni yetimler için Urfa, Malatya, Bitlis, Erzurum, Eğin, Arapkir’de evler kurmuştur. Evlerin idamesi abonelikler, Out and Out dergisi aracılığıyla Rahip J. G. Mantle tarafından toplanan bağışlar ve diğer yardımlarla karşılanmıştır[194]. Yardım süreci, J. Rendel Harris ve Helen B. Harris başkanlığında yürütülmüş[195], toplam yardım tutarı 3.849£’i aşmıştır. Fon Urfa, Malatya, Erzurum, Bitlis, Eğin ve Arapkir’de pek çok yetimin bakımını üstlenmiştir. Malatya’da 68, Erzurum’da 69, Bitlis’te 30, Soğucak’ta 20, merkez yetimhanede 120, Eğin’de de hepsi okula gidecek yetişkinlikte 25 erkek ve 45 kız çocuğun ihtiyacı karşılanmıştır. Bayan Shattuck, Urfa’da sorumluluğu altındaki 33 kız ve 20 erkek çocuğun bakımını üstlenmiştir. Fon dışında Urfa’da bulunan Ermeniler, Gregoryen Manastırı’nda 42 yetim çocuğun sorumluluğunu almışlardır. Yine Urfa’da sayısı bilinmemekle birlikte Almanlar da Dr. Lepsius aracılığıyla yetimlerin bakımını üstlenmişlerdir[196].
Eğin’de yetimlerin bakımı dışında Harrislerin girişimleriyle endüstriyel yardım çalışmaları da başlatılmıştır. Uygun ölçekte gerçekleştirilen yardımın zamanla kendini destekler hâle geleceği ve yenilenmesine gerek kalmayacağı vurgulanmıştır[198]. Harris’in ifadelerine göre bu yardımlar sonucunda bölgede yaklaşık 150 dokuma tezgâhı faaliyete geçirilmiş ve Eğin, Manchester ile dikkate değer ticari ilişkiler geliştirmiştir[199]. 1898 yılında ise bölgenin yardıma ihtiyacı olmadığı yönünde raporlar gelmeye başlamıştır[200]. Harrisler, 7 yıl sonra tekrar bölgeyi ziyaret etmiş, bu tarihte 77 kız ve 82 erkek çocuğun bakımına devam edildiği görülmüştür. Zamanla bazı kızlar evlenip erkeklerin de meslek sahibi olmasıyla yetimlerin sayısı azalmıştır. Gregoryan Kilisesi’ne ait erkek yetimhanesinde de 65 erkek çocuğa bakılmış, bu sayı zamanla yarı yarıya azalmıştır. Bunların dışında çok sayıda dul kadına da barınma imkânı sunulmuştur[201].
Ermeni Mülteci Öğrenci Evi ise, İngiltere’de evsiz ve çaresiz durumda olan mültecilere, özellikle de öğrencilere yardım etmek amacıyla kurulmuştur[202]. Sekreterliğini F. G. Threadgold ve A. Ardontz üstlenmiştir. Cemiyet temelde İngiltere’deki mültecilerin sıkıntılarına odaklanmış, İngiltere’de yüzden fazla mülteciye yardım etmiş ve 6’sı öğrenci olmak üzere yaklaşık 50 kişinin bakımını üstlenmiştir[203]. Evde kalan öğrenciler de geçimlerini sağlamak için Fransızca, Türkçe ve Ermenice dersler vermişlerdir[204]. Cemiyet, İngiltere dışındaki sıkıntılarla ilgilenmemekle birlikte Türkiye ve çevresinde yaşanan olaylara kayıtsız kalmamıştır. Hatta bu evlerde kalan bir öğrenci, Varna’daki Ermeni mültecileri ziyaret etmiş ve İngiltere’ye döndüğünde mülteciler hakkında bilgi vererek yardım çağrısında bulunmuştur[205].
Cambridge ve Maidstone merkezli cemiyetler, Londra’daki yardım faaliyetlerine destek vermekle birlikte özellikle eğitim, barınma ve mültecilere yardım konularında faaliyet göstermişlerdir. Bu cemiyetlerin yanı sıra yardımların bölgesel dağılımı açısından Manchester’daki cemiyetlerin çalışmaları da dikkate değerdir.
3. Manchester Merkezli İngiliz Yardım Cemiyetleri
19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, önemli yardım merkezlerinden biri hâline gelen Manchester’da yürütülen insani yardım çalışmaları, çeşitli organizasyonlar aracılığıyla sistematik bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Şehirde faaliyet gösteren yardım kuruluşlarından Belediye Başkanı Fonu, Manchester ve Salford Kadınlar Ermeni Yardım Fonu ile Manchester ve Bowdon’da bulunan Ermenistan Dostları’nın şubeleri önemli roller üstlenmiştir.
Belediye Başkanı Fonu, 1895 yılı ağustos ayında Manchester’da yaşayan Ermenilerin, özellikle de M. Manoukian ve Andressian’ın çağrısıyla kurulmuştur[206]. Fon oluşturulmadan önce de Manchester’daki yoğun Ermeni nüfusunun katkılarıyla, Ermeniler yararına çeşitli etkinlikler düzenlenmekteydi. Belediye Başkanı aracılığıyla başlatılan bağış kampanyası, bu tür girişimlerin ilk örneklerinden biri olmuştur[207]. Fonun teşkiliyle birlikte yardım organizasyonları daha sistematik hâle gelmiş ve geniş kapsamlı etkinliklerle desteklenmiştir. Toplanan 5.000£’i aşkın yardım[208], Westminster Dükü Fonu ve Kadınlar Ermeni Yardım Fonu aracılığıyla Ermeni halkına ulaştırılmıştır[209]. Kasım 1896’da fon faaliyetlerini sona erdirmiş olsa da[210], Manchester Belediyesi Ermeniler için toplantılar ve yardım kampanyaları düzenlemeye devam etmiştir[211].
Manchester Ermeni Yardım Topluluğu, Belediye Başkanı Fonu ile bağlantılı olup daha az resmî bir çerçevede faaliyet göstermiştir. Topluluğun sekreterliğini Alfred Simpson yürütürken topluluğun ana destekçisi F.W. Crossley olmuştur. Ancak yardım çalışmaları devam ederken Crossley’in vefat etmesi önemli bir kayıp olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, “Bu davadaki yorulmak bilmez çabaları ve halkın bu meseleye kayıtsız kalması sonucunda yaşadığı hayal kırıklığı, hayatını önemli ölçüde kısaltmıştır” ifadeleri kullanılmıştır. Canon Hicks ve diğer çalışma arkadaşları, çeşitli çevrelerde yardım çağrıları yaparak 7.000£’i aşkın bağış toplamıştır[212]. Toplanan yardımlar, büyük ölçüde Anadolu’daki Amerikan misyonerleri aracılığıyla dağıtılmak üzere İstanbul’daki Peet, Henry Somerset ve Dr. Rendel Harris tarafından kontrol edilen fonlara aktarılmıştır[213]. Bir kısmı ise Westminster Dükü Fonu aracılığıyla gönderilmiştir. Topluluk, Stonehaven gibi kentlerde halk toplantıları düzenleyerek[214] ve düzenli aralıklarla bir araya gelerek yardım faaliyetlerini sürdürmüştür[215].
Manchester ve Salford Kadınlar Ermeni Yardım Fonu, iki genç kadının girişimiyle Ermenilere yardım etmek amacıyla kurulmuştur[216]. Fonun hazinedarlığını Lady Manchester Belediye Başkanı Mary Roberts üstlenmiştir[217]. Organizasyon kapsamında, 34 bölge için bir başkan atanmış ve kadınlardan oluşan bağış toplayıcı ekipler görevlendirilmiştir. Manchester, Salford ve çevresindeki evler ziyaret edilerek bağış toplanmış[218], ayrıca Manchester Belediye Başkanı’nın himayesinde bir konser düzenlenmiştir. Konserde Kraliyet Manchester Müzik Koleji ile bağlantılı seçkin sanatçılar sahne almıştır[219]. Bu etkinlikler sonucunda 2.000£’i aşkın yardım toplanmış[220], bağışların büyük bir kısmı Henry Somerset’e[221], bir kısmı ise Argyll Dükü ve Westminster Dükü’nün başkanlığını yaptığı Londra’daki merkez fona gönderilmiştir[222]. Fon, Kasım 1896’da başladığı faaliyetlerini 5 Mayıs 1897’de sonlandırmıştır[223].
Manchester ve Bowdon’da açılan “Ermenistan Dostları” şubeleri, yıllık 50 yetimin bakımını üstlenmişler ve Vilâyât-ı Şarkiye’deki ismi belirtilmeyen büyük bir yetimhaneye mali destek sağlamışlardır. Manchester’da faaliyet gösteren bu dört topluluk, toplamda 15.500£ yardım toplamıştır[224]. Bu yardım faaliyetleri, Londra ve Cambridge’deki cemiyetlerle koordineli bir şekilde yürütülmüş ve İngiltere genelinde giderek genişleyen bir yardım ağı oluşturmuştur. Bu çabalar yalnızca Londra ve Manchester ile sınırlı kalmamış İskoçya’daki girişimlerle daha geniş bir alana yayılmıştır.
4. İskoçya Merkezli İngiliz Cemiyeti: İskoç Ermeni Cemiyeti
İskoç Ermeni Cemiyeti, 1895 yılı ekim ayında[225], Sason İsyanı’nın tanıkları Bedros, Vartan[226] ve Dr. Aslan’ın İskoçya genelinde düzenlediği bir dizi halk toplantısının yarattığı yankılar sonucunda[227], Argyll Dükü’nün başkanlığında kurulmuştur[228]. Cemiyetin şubeleri, Edinburgh[229], Dundee[230] ve Glasgow gibi farklı şehirlerdeki temsilcilikler ile yerel organizasyonlardan oluşmaktaydı. Kuruluş amacı, Anadolu’da yaşanan olaylar hakkında kamuoyunu bilgilendirmek, mağdurlara yardım ulaştırmak ve İngiliz Hükûmeti’ni uluslararası sorumluluklarını yerine getirmesi için harekete geçirmeye yönelik baskı oluşturmaktı[231]. Bu doğrultuda cemiyetin temel hedefleri şu şekilde belirlenmiştir:
- Vilâyât-ı Şarkiye’deki mevcut durum hakkında İskoçya genelinde farkındalık yaratmak ve Osmanlı yönetimi altında zor koşullar içinde yaşayan halka yönelik ulusal sempati uyandırmak,
- Mağdur olan topluluklara insani yardım sağlamak,
- Türkiye’nin uluslararası yükümlülüklerine karşı takındığı tavrı eleştirmek ve İngiliz Hükûmeti’ni, zulme uğrayan Ermenilerin maruz kaldığı haksızlıkları ivedilikle düzeltme sorumluluğunu üstlenmeye teşvik etmek[232].
Cemiyet, bu hedefleri gerçekleştirmek amacıyla İskoçya genelinde Ermeniler lehine yardım kampanyaları[233] ve sergiler düzenlemiş[234], projeksiyon makineleri ile desteklenen toplantılar organize etmiştir. Ayrıca çeşitli önemli konferanslara bildiriler sunarak Ermenilerin durumu hakkında tartışmalar yapılmasını sağlamıştır. Özellikle üç büyük Presbiteryen Kilisesi’nin cemaat başkanlarına ve İskoç Episkopal Kilisesi’nin başpiskopos ve piskoposlarına başvurarak rahiplerin Ermeni Yardım Fonu’na katkıda bulunmaları için cemaatlerine çağrı yapmalarını istemiştir. Bu çağrılar önemli ölçüde karşılık bulmuş ve Temmuz 1898’e kadar komitelerden gelen yardımlar da dâhil olmak üzere 20.000£’e yakın bağış toplanmıştır. Elde edilen miktarın büyük bir kısmı İstanbul’daki Yardım Komitesi’ne aktarılmıştır[235].
İskoçya, Ermeni Meselesi konusunda toplumsal farkındalığın yüksek olduğu bölgelerden biri olarak öne çıkmaktaydı. Cemiyetler, insani yardımlar organize etmekle birlikte aynı zamanda siyasi baskı grupları oluşturarak İngiliz Hükûmeti’ni Ermeniler lehine harekete geçirmeye çalışmıştır. İskoçya’da yürütülen yardım faaliyetleri, İrlanda’ya da taşınarak daha geniş etki alanı oluşturulmuştur.
5. İrlanda Merkezli İngiliz Toplulukları
İrlanda, İngiltere merkezli Anadolu Ermenilerine yönelik yardım faaliyetlerine önemli katkılar sağlamıştır. Bu bağlamda, İrlanda Ermeni Yardım Fonu ve Ermenistan Dostları Dublin Kadınlar Yardım Cemiyeti, bölgedeki en etkili yardım kuruluşları arasında yer almıştır.
İrlanda Ermeni Yardım Fonu, 23 Ekim 1895’te Dublin’de düzenlenen halka açık bir toplantının ardından kurulmuştur[236]. Fonun amacı, İrlanda gibi uzak ve ıssız bölgelerde yardım toplayarak acı çeken Ermenilere destek sağlamak olarak belirtilmiştir[237]. Fonun başkanlığını Dublin Lord Piskoposu üstlenirken sekreterliğini Richard Martin, Paul Askin, Rahip David Mullan[238] ve B. R. Townly Balfour yürütmüştür[239]. Ayrıca, fonun mali işlerinden, John R. Fowler sorumlu olmuştur[240].
Kuruluşundan itibaren fon, etkin yardım toplama ve dağıtma stratejileri geliştirerek şeffaflık ve verimlilik prensiplerine bağlı kalmıştır[241]. İrlanda’daki mezhep liderlerinden, cemaatlerine Ermeni Meselesi’ni anlatmaları istenmiş[242] ve geniş bir kitlenin ilgisi Vilâyât-ı Şarkiye’deki Ermenilerin ihtiyaçlarına yönlendirilmiştir[243]. Toplanan bağışların hakkaniyetle dağıtılacağına dair güvence verilerek[244] İrlanda’nın farklı bölgelerinden ve mezheplerden destek sağlanmıştır[245]. İcra komitesi düzenli toplantılar yaparak yardım faaliyetlerini sürdürmüş[246] ve toplanan meblağın bölgesel ihtiyaçlara uygun olarak dağıtılmasını sağlamıştır[247]. Bu toplantılarda, Vilâyât-ı Şarkiye’deki mevcut durum ve toplanan bağış miktarlarıyla ilgili güncel bilgiler paylaşılmıştır[248]. Kuruluş yılında 1600£’i aşkın bağış toplanırken 1897 ve 1898 yıllarında bu miktar yaklaşık 300£ olarak kaydedilmiştir[249].
Ermenistan Dostları Dublin Kadınlar Yardım Cemiyeti ise Anadolu’dan gelen ve ismi belirtilmeyen bir Ermeni kadının düzenlediği toplantının ardından[250] Lady Lee Anderson tarafından kurulmuştur. Cemiyet, topladığı yardımları doğrudan[251] Antep’teki yetimhanede barınan 71 çocuğun bakımına tahsis etmiş, ayrıca Adapazarı, Diyarbakır ve Harput’taki diğer yetim çocuklara da destek sağlamıştır[252].
İrlanda, bu tür organizasyonlara ev sahipliği yaparak İngiltere genelindeki yardım faaliyetlerini tamamlayıcı bir işlev üstlenmiştir. Özellikle Galler’de yürütülen yardım girişimleri, yardım ağının kapsamını genişletmekte önemli rol oynamış ve sürece katkı sağlamıştır. Bu organizasyonlar, İngiltere ve İrlanda’daki insani yardım çalışmalarının etkinliğini artırarak Ermenilere yönelik uluslararası yardım hareketinin önemli bir parçası hâline gelmiştir.
6. Galler Merkezli İngiliz Toplulukları
Galler, Anadolu Ermenilerine yönelik yardımlarda faal olan bölgelerden biri olarak dikkati çekmektedir. Belediye başkanı fonlarının kapsamı dışında kalan Galler’de[253], Ermeni yardım hareketinin başlatılması fikri ortaya atılmış[254] ve bu doğrultuda Mart 1896’da Galler Ermeni Yardım Fonu kurulmuştur[255]. Fonun başkanlığını Bangor Lord Piskoposu üstlenirken[256] sekreterliği Kuzey Galler Üniversitesi’nden Profesör E. V. Arnold[257] ve ismi belirtilmeyen diğer bazı kişiler yürütmüştür[258]. Fon, Westminster Dükü Fonu ve Kadınlar Ermeni Yardım Fonu’nun Galler’deki şubesi olarak faaliyet göstermiştir[259]. Evden eve yardım toplamanın yanı sıra Galler’in önde gelen isimlerinin katkılarıyla önemli bağışlar elde edilmiş[260] ve çeşitli toplantılar düzenlenerek yardımların artırılması hedeflenmiştir[261].
Galler Ermeni Yardım Fonu’nun düzenlediği toplantılarda, Ermenilerle ortak noktalar vurgulanmış, Ermenilerin de Galler halkı gibi tek bir dile ve kültüre sahip olduğu, dillerine ve edebiyatlarına bağlı kaldıkları belirtilmiştir[262]. Bu benzerlikler üzerinden bir bağ kurularak dayanışma duygusu oluşturulmaya çalışılmıştır. Fona, Menai Bridge, Bethesda, Llandudno, Portmadog, Pwllheli, Wrexham, Rhyl, Bala, Dolgellau, Bangor, Newport ve Cardiff gibi bölgelerden bağış yapılmış, toplanan yardım miktarı 2.500£’i aşmıştır. Bağışların büyük bir kısmı Westminster Dükü Fonu’na, geri kalanı Kadınlar Ermeni Yardım Fonu’na, Ermenistan Dostları’na ve diğer cemiyetlere gönderilmiştir. Ayrıca 1897 yılının baharında, Kuzey Galler’de “Ermenistan Dostları”nın çeşitli şubeleri kurulmuş, Bangor’daki şube Malatya’daki 20 yetime destek sağlamıştır[263].
Güney Galler Ermeni Yardım Fonu ise Nisan 1897’de kurulmuş[264] ve sekreterliğini Fred G. Edwards üstlenmiştir[265]. Pontypridd’de düzenlenen halka açık toplantıda 12£ toplanmış ve bu, fonun elde ettiği tek gelir olmuştur[266]. Güney Galler’de bu fon dışında, Ermeni mülteciler de Neath, Swansea, Bridgend ve Cardiff gibi şehirleri gezerek farkındalık yaratmak amacıyla toplantılar düzenlemişlerdir[267].
Cardiff Ermeni Yardım Fonu, 1896 yılında[268] Ermeni Yardım Fonu’nun bir şubesi olarak kurulmuş[269] ve fonun başkanlığını Canon J. Thompson[270], mali işlerle ilgili sorumluluğunu ise Prof. R.S. Conway üstlenmiştir[271]. Fon, bağış toplamak amacıyla çoğunluğu kadınlardan oluşan yaklaşık 30 kişilik bir ekip görevlendirmiştir. Şapeller ve kiliseler fon adına bağış toplarken Penarth Wesleyan Kilisesi, komitenin çağrısına özel bir bağışla katkıda bulunmuştur. Toplanan bağışların bir kısmı Metodist Times tarafından düzenlenen fona, diğer bir kısmı ise Westminster Dükü Fonu’na gönderilmiştir[272].
Cardiff Ermeni Yardım Fonu’nun dışında kentte Cardiff Belediye Başkanı Fonu[273] ve Ermenistan Dostları’nın Cardiff Şubesi de faaliyet göstermiştir[274]. Cardiff Şubesi, 13 yetimin bakımını üstlenirken Llandaff ve Penarth müttefik şubeleri 14 yetime destek vermiştir. 1898 yılına kadar Cardiff ve Penarth’ta toplanan yardımlar Westminster Dükü Fonu’na aktarılmıştır[275]. Galler bölgesinde yürütülen bu yardım faaliyetleri, İngiltere genelindeki insani yardım çabalarını tamamlayıcı nitelikte olmuş ve Ermenilere yönelik uluslararası yardım hareketinin önemli bir ayağı hâline gelmiştir.
Sonuç
İngiliz yardım cemiyetlerinin Osmanlı Devleti’ndeki Ermeni tebaaya yönelik faaliyetleri, sadece insani yardım boyutunda kalmamış dönemin politik ve sosyal dinamikleriyle iç içe geçmiştir. Yardım cemiyetlerin temel amacı her ne kadar yardıma muhtaç Ermenilere destek sağlamak olsa da bu süreçte amaçların icrasında önemli farklar gözlemlenmiştir. Bazı cemiyetler, uluslararası alanda Ermeni Meselesi’ni daha görünür kılmak amacıyla siyasi lobicilik faaliyetlerine öncelik verirken diğerleri daha yerel düzeyde ihtiyaçları karşılamaya yönelik stratejiler geliştirmiştir. Bu farklılıklar, cemiyetlerin yapısal özellikleri ve destekleyici grupların etkisiyle şekillenmiş, her bir cemiyet misyonu doğrultusunda farklı faaliyetler yürütmüştür.
Cemiyetlerin başlangıç aşamasında temel ihtiyaçların karşılanması üzerine yoğunlaşan faaliyetleri, zamanla daha kapsamlı bir kalkınma perspektifine evrilmiş, yardımlar sanayi projelerine yönlendirilmiştir. Dokumacılık, demircilik, ipekçilik, marangozluk gibi çeşitli alanlarda başlatılan girişimler, Ermenilerin ekonomik istikrarına katkı sağlamayı hedeflemiş ve halkın sürdürülebilir bir ekonomik yapıya kavuşmasına katkı sunmuştur. Ancak bu insani ve ekonomik nitelikli girişimlerin arka planında, insani yardımı aşan ve siyasi amaçları önceleyen bir yönelim belirginleşmiştir.
Cemiyetlerin siyasi nitelik kazanan faaliyetleri insani yardım kisvesi altında Osmanlı Devleti aleyhine uluslararası kamuoyu oluşturmanın bir aracına dönüşmüştür. Yardım faaliyetleri, insani desteğin ötesine geçerek Osmanlı Devleti aleyhine uluslararası kamuoyu oluşturma amacı taşımıştır. Bu bağlamda, cemiyetler sadece Ermenilere yardım etmekle kalmamış aynı zamanda Ermeni Meselesi’nin diplomatik alanda derinleşmesine ve İngiltere’nin Osmanlı Devleti üzerindeki baskısını artırmasına hizmet etmiştir. İngiliz kamuoyunda Ermeni Meselesi’ne yönelik oluşturulan farkındalık, İngiliz dış politikasının şekillenmesinde de etkili olmuştur.
Sonuç olarak, İngiliz yardım cemiyetlerinin faaliyetleri hem yerel hem de uluslararası düzeyde diplomatik ve kamuoyu düzleminde kayda değer etkiler yaratmıştır. Bu faaliyetler, Osmanlı-İngiliz ilişkilerinde diplomatik gerilimlerin artmasına yol açmış ve Ermeni Meselesi’nin dünya kamuoyunda daha görünür hâle gelmesine zemin hazırlamıştır.
EKLER
